Βλαχόφωνοι Αντόν Πότσι

«Τούτα τα τραγούδια» -γράφει ο Μιχάλης Γκανάς- «ή τ' ακούς κι ανατριχιάζεις, ή δεν μπορείς να τ' αντέξεις». Έτσι είναι. Αυτά τα σπαράγματα ψυχής που τραγουδιούνται με φωνές που «κρώζουν» που «ξεσκίζονται», χωρίς να νοιάζονται να είναι ωραίες ή μελωδικές (κι αλήθεια τι σημαίνει ωραίο και τι μελωδικό;), ή σε ταξιδεύουν πολύ μακριά, ή σε απωθούν.

Τι είναι όμως το πολυφωνικό τραγούδι;

Πρόκειται για δημοτικά τραγούδια που εντοπίζονται στην περιοχή των σημερινών ελληνοαλβανικών συνόρων (Πωγώνι, Δερόπολη, Δέλβινο, Χειμάρα, Λεσκοβίκι κ.λ.π.), όπου μέχρι το 1944 συμβίωναν πληθυσμοί Ελλήνων και Αλβανών.

Τα τραγούδια αυτά, αποτελούν την μοναδική περίπτωση λαϊκής πολυφωνίας στην Ελλάδα και παράλληλα, μια από τις πιο ενδιαφέρουσες λαϊκές μουσικές φόρμες σ' ολόκληρο τον κόσμο.

Χωρίς να μπούμε σε πολύπλοκες και ειδικές μουσικές λεπτομέρειες, να πούμε απλά ότι το πο

"Χαονία"

λυφωνικό τραγούδι εκτελείται από -τουλάχιστον- τέσσερις εκτελεστές, οι οποίοι μπορούν να φθάνουν και τους δέκα. Συνηθέστερος αριθμός είναι πέντε ή έξι. Στο πολυφωνικό τραγούδι, υπάρχει μια αυστηρή ιεραρχία ανάμεσα στους τραγουδιστές, σε άμεση σχέση με την τεχνική και τον ρόλο του καθενός στην ομάδα. Υπάρχει ο κορυφαίος που τραγουδά την κυρίως μελωδία και λέγεται πάρτης ή παρτής ή σηκωτής, ο δεύτερος που «γυρίζει» το τραγούδι και λέγεται γυριστής και οι υπόλοιποι οι οποίοι ισοκρατούν. Κρατάνε δηλαδή το «ίσο», όπως οι βοηθοί γύρω από τους ψάλτες στις εκκλησίες. Υπάρχει συνήθως -χωρίς πάντως να είναι απαραίτητος, μια και μπορεί να αντικαθιστά τον γυριστή- και ένας ακόμα τραγουδιστής, ο κλώστης, πού κάνει ιδιόμορφους λαρυγγισμούς με ψεύτικη φωνή «κλώθοντας» το τραγούδι.

Βορειοηπειρώτες Χειμάρρας

Οι μελετητές δεν έχουν καταλήξει ακόμα σε τεκμηριωμένα συμπεάσματα για την καταγωγή της Ηπειρώτικης πολυφωνίας, συμφωούν όμως ότι αυτή ανάγεται σε πολύ παλιές -ίσως και προελληνικές- εποχές. Πολλές μελέτες έχουν δει το φως της δημοσιότητας, με πολλές και ποικίλες θεωρίες, όπως αυτή του Ολλανδού μουσικολόγου Jaap Kunst, που συνδέει την πολυφωνία της Ηπείρου με την μακρινή Ινδονησία, παραθέτοντας αναλογίες που ξεκινούν από την ονομασία και το ρόλο των τραγουδιστών και φθάνοντας μέχρι τα διακοσμητικά μοτίβα της λαϊκής κεντητικής!

Αυτά, όσον αφορά την τεχνική και τη μουσική μελέτη. Γιατί τα πολυφωνικά τραγούδια έχουν κι άλλη μία διάσταση. Αυτή της προσωπικής σχέσης και του βιώματος με το τραγούδι και τον όγκο των συναισθημάτων που το τραγούδι εκφράζει.

Όμιλος Νέων Αργυροκάστρου

Το πολυφωνικό τραγούδι της Ηπείρου δεν είναι μόνον οι στίχοι και η μουσική. Είναι μαζί τα ξωκλήσια και τα φαράγγια, οι δασω- μένες πλαγιές και οι πλατανιάδες του Καλαμά, οι πετρόχτιστες πλατείες των χωριών του Πωγωνίου και της Μουργκάνας, ο πόνος της ξενητειάς και η συμβίωση της κοινότητας, οι αιώνες που αντιβουίζουν στο βάθος τους, η υποταγή της μονάδας στο σύνολο.

Στην Ηπειρώτικη πολυφωνία, ο παρτής, δεν τραγουδά για να ξεχωρίσει από την ομάδα, αλλά για να καλέσει την ομάδα στο τραγούδι.

Ένα πρώτο ραντεβού μ' αυτούς που επιμένουν να αναζητούν αυθεντικά ακούσματα ψυχής, είναι αυτό της Κυριακής 16 Απρίλη.

Αλέξης Γκλαβάς

Οργάνωση: Οργανισμός Νεολαίας και Άθλησης Δήμου Πατρέων - Πανηπειρωτικός Σύλλογος.

Οι φωτογραφίες είναι από την πρώτη Διεθνή Συνάντηση Πολυφωνικού Τραγουδιού στα χωριά του Πωγωνίου (Δελβινάκι 6/8/1999).