Κυριακή 6 Αυγούστου 2000. Την ώρα που οι τελευταίοι ιριδισμοί του ηλιοβασιλέματος έσβηναν σιγά - σιγά στον ουρανό και το φως παραδινόταν στο σκοτάδι πάνω στα ερείπια της Παλιάς Σαγιάδας, καθώς ο ήλιος είχε βυθιστεί πίσω απ' την Κέρκυρα, οι γέροντες του σχήματος "Αργαλειό" από τα Ελληνόφωνα χωριά της Κάτω Ιταλίας τραγουδούσαν…

"Καληνύφτα σε 'φήνω τσαί πάω
γιατί σένα φσυχή μου 'γαπώ
τσαι που πάω, που σύρνω που στέω
στη καρδιά μου πάντα σένα βαστώ"

και καθώς τραγουδούσαν ήταν σίγουροι ότι και μεις τους βαστούσαμε στην καρδιά μας. Όλοι εμείς. Οι κάτοικοι της Σαγιάδας, που στο σύνολό τους σχεδόν, ανηφόρισαν στα ερείπια του παλιού χωριού τους που κάηκε από τους Γερμανούς το 1943, τα σχήματα που τραγούδησαν, οι στρατιώτες του φυλακίου, οι φρουροί των συνόρων και εμείς, οι ευάριθμοι "ξένοι" -και μαζί μας η μικρή Μαργαρίτα, μόλις 37 ημερών(!)- που συμμετείχαμε στη "2η Διεθνή Συνάντηση Πολυφωνικού τραγουδιού", που έγραψε τέλος μ' αυτόν τον πανέμορφο τρόπο και τον χορό που στήθηκε στη συνέχεια στο αλώνι της εκκλησιάς τ' Αη Γιώργη με πρωτοχορευτή, όπως παλιά συνηθιζόταν, τον παπά Ηλία απ' τη Σαγιάδα.

Λίγο πριν, το πολυφωνικό σχήμα "Πολύφωνο" από την... Αθήνα, αποτελούμενο από τους δάσκαλους και τους μαθητές του σεμιναρίου για το πολυφωνικού τραγούδι του μουσείου λαϊκών οργάνων "Φοίβος Ανωγιαννάκης", είχε τραγουδήσει τραγούδια της ξενητειάς.

Είχε μια περίεργη ομορφιά αυτή η βραδιά. Μια γλύκα που στάλαζε μέσα σου σιγά - σιγά και σε κατακτούσε. Δεν πιστεύω ότι θα βρεθεί κάποιος απ' τους παρόντες που θα την ξεχάσει. Τα ερειπωμένα πέτρινα σπίτια του χωριού κατακτημένα από την βλάστηση, ένα δροσερό αεράκι που φυσούσε, το τραγούδι που ανέμιζε, οι γερόντισσες της Σαγιάδας που χόρευαν, το αγνό ηπειρώτικο τσίπουρο, τα χρώματα που έσβηναν σιγά - σιγά παραχωρώντας την πρωτοκαθεδρία στο γκρίζο και το σκούρο μπλε στην αρχή, στο μαύρο στη συνέχεια, οι παρέες που τραγουδούσαν… Από τις όμορφες στιγμές που είναι τόσο φτωχά τα λόγια να περιγράψουν, αυτές που κρατάς μέσα σου και ταξιδεύεις μαζί τους και τις ανασύρεις όταν θέλεις να αισθανθείς αυτό που κάποιοι ονομάζουν ευτυχία.

Την προηγούμενη βραδιά μιλώντας στο "επίσημο" κλείσιμο της συνάντησης, στη μεγάλη συναυλία στους Φιλιάτες Θεσπρωτίας, ο καλλιτεχνικός διευθυντής Αλέξανδρος Λαμπρίδης είχε πει χαρακτηριστικά: "Προσπαθούμε να ρίχνουμε γέφυρες. Πέρυσι ήταν η πρώτη. Ενώσαμε Αλβανούς, Έλληνες και Βλάχους που τραγούδησαν και χόρεψαν μαζί. Φέτος, ρίξαμε τη δεύτερη γέφυρα. Μια γέφυρα που ένωσε την Ηπειρο με τα Ελληνόφωνα χωριά του Σαλέντο. Της Grecia Salentina. Τον επόμενο χρόνο φιλοδοξούμε να στήσουμε μια τρίτη γέφυρα. Αυτή που θα ενώσει όλη την Βαλκανική πολυφωνία και θα φέρει, εκτός απ' αυτούς που ήδη συμμετέχουν, Σέρβους και Σκοπιανούς, Βούλγαρους και Ρουμάνους, με τις δικές τους πολυφωνίες και τα δικά τους τραγούδια".

Πέντε μέρες πριν, την Τρίτη 1η Αυγούστου, γινόταν -με φόντο ονειρικό, το φωτισμένο, μονότοξο γεφύρι της Κόνιτσας, ελεύθερο επιτέλους από την παλιά στρατιωτική γέφυρα που το έκρυβε και το ασχήμαινε- η πρώτη συναυλία της συνάντησης. Εκεί, οι φίλοι μας από πέρυσι και από τη συναυλία της Πάτρας, οι Βορειοηπειρώτες της Χειμάρρας, οι Βλάχοι από το Αντόν Πότσι και οι νεολαίοι του "Πολύφωνου", τραγουδούσαν πολυφωνικά με την συνοδεία της μουσικής των νερών, όχι του Χαίντελ, αλλά του Αώου, που έπαιρνε τις φωνές και τις ταξίδευε μαζί του βορειοδυτικά προς την Αλβανία. Κόσμος πολύς, οι 500 καρέκλες που ο Δήμος Κόνιτσας είχε κατεβάσει στην όχθη του ποταμού γεμάτες, αρκετοί οι όρθιοι κι ακόμα μαζί μας μια Γερμανίδα κι ένας Ολλανδός ηλεκτρολόγος μηχανικός, που μας εντυπωσίασε με τις γνώσεις του της Ηπειρώτικης μουσικής και ο οποίος, μαθαίνοντας τις συναυλίες της συνάντησης, άλλαξε το δικό του πρόγραμμα και ακολούθησε το δικό μας, στον Τσαμαντά και τους Φιλιάτες.

Τραγούδια του έρωτα και της αγάπης περιελάμβανε η πρώτη βραδιά της Κόνιτσας, ενώ η μεγάλη συναυλία της δεύτερης βραδιάς (Τετάρτη 2/8), έγινε στο Δελβινάκι, που ο δήμαρχός του και οικοδεσπότης μας κ. Θανάσης Μποζιάρης, ήταν από τους πρωτοστάτες της προσπάθειας για την δημιουργία της 1ης συνάντησης. Εκεί, στην πετρόκτιστη πλατεία του χωριού, κοντά μας, εκτός από τα σχήματα της πρώτης βραδιάς, ήταν επίσης το πολυφωνικό σχήμα "Πωγώνι" και οι Αλβανοί από την Πρεμετή, δίνοντας μια διαφορετική διάσταση στη βραδιά, μια και μαζί τους ήταν φέτος και το οργανικό κομμάτι του σχήματος.

Την Πέμπτη 3/8, ταξιδέψαμε το απόγευμα μέχρι την Καστάνιανη Πωγωνίου (τώρα Καστανή), για να ακούσουμε τα πολυφωνικά των Κτισμάτων και της Χειμάρρας, μαζί με τους Αλβανούς από το Αργυρόκαστρο και την Πρεμετή, και στη συνέχεια στον Άνω Παρακάλαμο, όπου στην παρέα μας είχε προστεθεί και το ελληνόφωνο πολυφωνικό σχήμα από το χωριό Σωτήρα (Μεταμόρφωση του Σωτήρος) της Αλβανίας, που μαζί με το "Πωγώνι" και το σχήμα του Παρακαλάμου, με το δήμαρχο Άνω Καλαμά κ. Σταύρο Βιρβίλη -που πρωτοστάτησε στην δημιουργία του- επί σκηνής, μας τραγούδησαν τραγούδια του γάμου, για να ακολουθήσει γλέντι και χορός, για σχήματα και ακροατές.

Στον Τσαμαντά Θεσπρωτίας, στην αυλή του πετρόκτιστου λαογραφικού του μουσείου, φιλοξενήθηκαν τα σχήματα "Σωτήρα", "Πωγώνι", "Μουργκάνα", το πολυφωνικό της Πρεμετής και οι "Νέοι Αργυροκάστρου". Αυτοί οι τελευταίοι, που φέτος είχαν μαζί τους ένα καινούριο μέλος, μια θαυμάσια γυναικεία φωνή, την Ντιτουρί Θάνα, επανέλαβαν την έκπληξη που μας είχαν επιφυλάξει στη συναυλία της Πάτρας. Κάλεσαν στο τέλος τη 19χρονη Κατερίνα Κωνσταντίνου, η οποία απέδωσε θαυμάσια, καταχειροκροτούμενη, ένα Αλβανικό πολυφωνικό τραγούδι.

Το πρόγραμμα του πρωινού του Σαββάτου 5/8, προέβλεπε οργανικά πολυφωνικά με το συγκρότημα της Πρεμετής και τις ζυγιές του Λευτέρη Γκιόκα και του Κώστα Βέρδη. Προσωπικά προτίμησα ένα προσκύνημα στην Ιερά Μονή Γηρομερίου, μια εκκρεμότητα από την περσινή μου επίσκεψη στην περιοχή, στην 1η Διεθνή συνάντηση.

Το πολυφωνικό του Παρακαλάμου δεν μπόρεσε να είναι μαζί μας στην Βυζαντινή Οσδίνα το απόγευμα του Σαββάτου, όπως τουλάχιστον αναφερόταν στο πρόγραμμα, και όπου, έξω από την υστεροβυζαντινή εκκλησία της Κοίμησης της Θεοτόκου, ακούστηκαν -από το "Πωγώνι" και το "Πολύφωνο"- ιστορικά τραγούδια, αλλά αποζημιωθήκαμε γι' αυτήν την απουσία από δυο θαυμάσιες φωνές, αυτές της Κατερίνας Κωνσταντίνου και της Μαρώς Καβαλιέρου που μας προσέφεραν -εκτός προγράμματος- ένα όμορφο τραγούδι από τον Βόλακα Δράμας. Μελανό σημείο οι ίδιες οι εκκλησίες. Εγκαταλελειμμένες από την πολιτεία, με τις τοιχογραφίες τους να καταστρέφονται σιγά - σιγά από τον χρόνο, την υγρασία και τις δεκάδες νυχτερίδες που φωλιάζουν μέσα στην εκκλησία των Ταξιαρχών.

Βράδυ Σαββάτου, στον άλλο πυρήνα του περσινού ξεκινήματος, το Δήμο Φιλιατών παρουσία του ετέρου των πρωτεργατών δημάρχου Φιλιατών κ. Γιώργου Κολιούση και του Νομάρχη Θεσπρωτίας, στην κεντρική πλατεία της πόλης μπροστά σ' ένα πλήθος κόσμου, έκλεισε ουσιαστικά η 2η συνάντηση πολυφωνικού τραγουδιού, με μια ακόμα μεγάλη συναυλία, στην οποία συμμετείχαν τα πολυφωνικά σχήματα "Πωγώνι", "Νέοι του Αργυροκάστρου", "Πολύφωνο", το αντιφωνικό σχήμα "Μουργκάνα", το μικτό σχήμα από την Πρεμετή και οι γέροντες του Παρακαλάμου, καθώς και, η Τρίτη γέφυρα της συνάντησης, οι γέροντες από το χωριό Corigliando d' Otranto, της περιοχής του Lecce, των Ελληνόφωνων χωριών της Κάτω Ιταλίας. Σχήμα που έγινε δεκτό με ιδιαίτερη αγάπη και συγκίνηση.

Μια βραδιά όμορφη και ιδιαίτερα πετυχημένη, που αφιερώθηκε από τους διοργανωτές στον απόντα της βραδιάς. Τον φίλο μας Φιτίμ Τσένκο από τους "Νέους του Αργυροκάστρου" που έφυγε -στα 39 χρόνια του- για το μεγάλο ταξίδι.

Για την τελευταία βραδιά της διοργάνωσης τα είπαμε στην αρχή. Ηταν η τελευταία πινελιά, που πολλές φορές καθορίζει έναν πίνακα. Και ήταν αυτή που μας έκανε να ξεχάσουμε τα πάντα, κρατώντας μόνο την γλύκα της.

Δεν έλειψαν και φέτος οι ταινίες. Προβλήθηκε η πρώτη ταινία του Θ. Αγγελόπουλου "Αναπαράσταση", γυρισμένη στην άλλη πλευρά του οδοιπορικού μας, στα Ζαγοροχώρια, αλλά με πολυφωνικό τραγούδι στη μουσική της και "Ισμαήλ" του Γιώργου Ζαφείρη.

Μια σημαντική διαφορά της φετινής διοργάνωσης από την περσινή ήταν το "ελεύθερο" της ημέρας, που άφηνε σημαντικό χρόνο σε όλους, για ατομικούς ή ομαδικούς περιπάτους, μικρές εκδρομές, ακόμα και happenings, όπως το πρωινό της Πέμπτης 3/8, όταν το οργανικό σύνολο της Πρεμετής, ξεσήκωσε σε χορό ντόπιους και ξένους στην κεντρική πλατεία του Δελβινακίου. Ετσι ο υπογράφων είχε την ευκαιρία να οδοιπορήσει στο τελευταίο κομμάτι του φαραγγιού του Βίκου, από την γέφυρα της Κλειδωνιάς μέχρι το μοναστήρι των Αγίων Αναργύρων, μια πανέμορφη διαδρομή δίπλα στον Βοϊδομάτη, να επισκεφθεί και πάλι (κάνοντας μάλιστα τον -φανταστείτε θράσος- ξεναγό(!) αυτή τη φορά), το εκπληκτικό Θεογέφυρο. Τέλος, με πρόταση και προτροπή της μουσικολόγου της παρέας Γεωργίας Τέντα, από την Θεσσαλονίκη, ταξίδεψε μέχρι τον Παρακάλαμο και τον Γεροπλάτανο να δει την κυρά Όλγα Μπίκα και την κυρά Φρόσω Χαρίση, που είχαμε φιλοξενήσει στην Πάτρα με το πολυφωνικό του Παρακαλάμου το καλοκαίρι του 1995. Και όχι μόνον αυτό, αλλά να τις ηχογραφήσει να τραγουδούν τραγούδια Παρακαλαμιώτικα κι ανάμεσά τους ένα συγκλονιστικό μοιρολόι. (Να 'σαι καλά Γεωργία, το φαράγγι του Δολού θα είναι στη θέση του να μας περιμένει και του χρόνου).

Δεν θα δώσουμε άριστα ούτε στην φετινή διοργάνωση. Είναι τέτοια η αγάπη του υπογράφοντος για την Ηπειρο και το πολυφωνικό, που πιστεύει ότι, πολλά μπορούν να γίνουν ακόμα, για να γίνει η "Διεθνής συνάντηση Πολυφωνικού τραγουδιού" ένα σταθερό σημείο αναφοράς στην χώρα και στον χρόνο. Γι' αυτό κι η περυσινή ευχή κλείνει κι αυτό το σημείωμα. Να τα πούμε και πάλι του χρόνου. Ή, όπως τραγουδά ο Σαββόπουλος:

"Να μας έχει ο Θεός γερούς
πάντα ν' ανταμώνουμε
και να ξεφαντώνουμε
με χορούς κυκλωτικούς..."

Θα πρέπει τελειώνοντας να το πω, για να έχω ήσυχη τη συνείδησή μου. Υπήρξαν μερικές σημαντικές απουσίες, που σημάδεψαν τη φετινή συνάντηση. Μας έλειψαν πάρα πολύ, η "Χαονία", το (Αθηναϊκό) σχήμα που πέρυσι μας είχε αφήσει πολλές καλές εντυπώσεις και μια υπόσχεση για καλύτερη συνέχεια και η θαυμάσια "λαλιά" της Έλλης Νέτσου από την Χειμάρρα. Ευχή, να μην μας λείπουν στην πρώτη συνάντηση της τρίτης χιλιετίας, το καλοκαίρι του 2001.

Κλείνοντας θα πρέπει να σημειώσουμε ότι φέτος, εκτός από τους περσινούς υποστηρικτές της εκδήλωσης, τις Νομαρχιακές αυτοδιοικήσεις Ιωαννίνων και Θεσπρωτίας και τους Δήμους Δελβινακίου, Φιλιάτων και Άνω Καλαμά, σημαντικά συνέβαλλαν και οι δήμοι Κόνιτσας, Μαστοροχωρίων, Μολοσσών, Παραμυθιάς και Σαγιάδας.

Αλέξης Γκλαβάς